W trzecią rocznicę wyborów parlamentarnych organizacje pozarządowe wzywają rząd do pilnego wdrożenia 16 konkretnych rozwiązań z „Manifestu 100 dni”, który podpisało 87 organizacji. Na rok przed kolejnym sprawdzianem wyborczym strona społeczna podkreśla, że to ostatni moment na podjęcie działań, które skutecznie ochronią polskie społeczeństwo i gospodarkę przed narastającymi falami upałów, niszczycielskimi suszami, nawalnymi deszczami oraz powodziami.
Trzy lata po przełomowych wyborach, które doprowadziły do powstania rządu Koalicji 15 Października organizacje pozarządowe przypominają o niewypełnionych zobowiązaniach. Wskazują, że obóz rządzący posiada narzędzia, aby zabezpieczyć życie i zdrowie Polek oraz Polaków przed negatywnymi skutkami kryzysu klimatycznego. Zmiana klimatu nie wyhamowała, a postulaty przedstawione w Manifeście 100 dni pozostają paląco aktualne.
Odpowiedź na współczesne kryzysy
Ostatnie lata przyniosły szereg nowych wyzwań geopolitycznych i gospodarczych – od kryzysów energetycznych, przez napięcia międzynarodowe, po wojnę kognitywną. Jednakże bieżące zarządzanie konfliktami nie może odbywać się kosztem ochrony środowiska, ponieważ zmiana klimatu postępuje bez względu na sytuację polityczną. Co więcej, mądra polityka ekologiczna stanowi bezpośrednią odpowiedź na te zagrożenia.
– Wojna i kryzysy przeminą, ale zmiana klimatu i kryzys ekologiczny z nami pozostaną. Podczas Narodowej Debaty o bezpieczeństwie klimatycznym naukowcy dostarczyli politykom wiedzy oraz gotowych rekomendacji, które musimy wdrożyć dla dobra naszego, naszych dzieci i wnuków. Działania proekologiczne wspierają rozwiązywanie także innych problemów – przykładem jest poprawa efektywności energetycznej i rozwój OZE, które chronią polską gospodarkę, ale też obywatelki i obywateli przed drastycznym wzrostem cen surowców energetycznych – mówi prof. Zbigniew Karaczun, ekspert Koalicji Klimatycznej.
Ostatni dzwonek na realizację obietnic
O ostatecznej ocenie trwającej kadencji rządu zdecyduje to, czy w nadchodzącym roku zostaną podjęte decyzje chroniące Polskę przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi. Aby powstrzymać skutki nawalnych deszczy, fal upałów, dotkliwych susz oraz innych negatywnych następstw zmiany klimatu, konieczne jest natychmiastowe przeprowadzenie zmian w sześciu obszarach.
- Ochrona przyrody i gospodarki wodnej
Konieczne jest wstrzymanie szkodliwych specustaw i odejście od przestarzałej infrastruktury hydrotechnicznej na rzecz naturalnej retencji w krajobrazie, która realnie chroni przed suszą i powodzią.
– Niewielkie zmiany ustaw nie wyeliminowały patologicznych działań w gospodarce wodnej przed i po powodzi z 2024 roku. Sposób naprawy szkód powodziowych na rzekach przyczynia się w opinii ekspertów Koalicji Ratujmy Rzeki do groźby powiększenia strat przy następnej powodzi w Kotlinie Kłodzkiej. Proponowane są wysiedlenia ludności i budowa kolejnych zbiorników, mimo iż mamy dowody, że dotychczas wybudowane cztery zbiorniki za około 1 mld zł nie miały większego znaczenia – wypełniły się wodą przed szczytem fali powodziowej. Dodatkowo jeden ze zbiorników w Stroniu Śląskim uległ katastrofie i doprowadził do zalania oraz dodatkowych strat w Stroniu i Lądku-Zdroju. Nie pomaga w koniecznej zmianie celów gospodarki wodnej na przeciwdziałanie suszy i powodzi poprzez zwiększanie retencji w zlewniach fakt, iż woda znajduje się wciąż po „reformie PiS” w ministerstwie infrastruktury – komentuje Radosław Gawlik ze Stowarzyszenia Ekologicznego EKO-UNIA, ekspert Koalicji Klimatycznej.
- Prawo
Uchwalenie ustawy o ochronie klimatu z wiążącymi celami redukcji emisji na bazie przygotowanego projektu obywatelskiego oraz stworzenie dedykowanego funduszu transformacyjnego.
– Trzy lata temu przedstawiliśmy rządowi gotowy plan, jak zapewnić Polkom i Polakom bezpieczeństwo finansowo-klimatyczne. Te trzy lata pokazały, że obietnice wyborcze nie wystarczą, a bezpieczeństwo nie może przecież zależeć od dobrej woli kolejnych rządów. Już dziś płacimy za skutki zmiany klimatu: według naukowców to ona sprawiła, że ulewy, które wywołały powódź w 2024 roku, były dwukrotnie bardziej prawdopodobne, a na samą odbudowę trzeba było wydać ponad 8 miliardów złotych. Jednocześnie od lat wydajemy bez strategii pieniądze, które powinny nas w przyszłości przed występowaniem takich strat chronić: w latach 2013–2025 Polska uzyskała łączne wpływy z systemu EU ETS w wysokości ok. 139 764 mln zł (z czego ok. 95 690 mln zł – do budżetu państwa) i wciąż nie ma odrębnego funduszu, który inwestowałby je w transformację. Dlatego potrzebujemy prawa klimatycznego z wiążącymi celami. To polisa ubezpieczeniowa dla domowych budżetów i dla finansów państwa. Bez niego transformacja kojarzy się ludziom tylko z kosztami, a to woda na młyn dezinformacji. To błędne koło trzeba przerwać – podkreśla Beata Borowiec, koordynatorka kampanii Manifest 100 dni, Ekowyborca.
- Energetyka
Organizacje domagają się przeznaczenia całości środków z EU ETS na modernizację sieci i odblokowania lądowej energetyki wiatrowej.
- Rolnictwie i systemie żywnościowym
Aby zabezpieczyć system żywnościowy i rolnictwo konieczne są ochrona retencji glebowej, promowanie diety planetarnej oraz zahamowanie ekspansji ferm przemysłowych.
- Transport
Należy też rozwijać kolei, ujednolicić ulgi oraz inwestować w bezpieczną infrastrukturę pieszo-rowerową.
- Zdrowie i Edukacja
Konieczne jest również przygotowanie społeczeństwa na wyzwania wynikające z kryzysu klimatycnzego oraz wzmocnienie profilaktyki zdrowotnej (w tym chorób wektorowych).
Bezpieczeństwo klimatyczne elementem bezpieczeństwa narodowego
Eksperci i organizacje społeczne podkreślają, że nadchodzące 12 miesięcy to dla obozu rządzącego sprawdzian z odpowiedzialności za państwo.
– Bezpieczeństwo klimatyczne to nie jest kwestia wyłącznie ekologiczna czy środowiskowa. Bezpośrednio wpływa ono na bezpieczeństwo narodowe: zdrowie Polek i Polaków i system ochrony zdrowia, sytuację rolników i bezpieczeństwo żywnościowe, możliwość działania podmiotów gospodarczych. Dezinformacja klimatyczna podważa zaufanie do państwa i nauki, osłabia wiarę w demokrację, co uderza w samo centrum funkcjonowania demokratycznie wybranej władzy publicznej. Dlatego jako Koalicja Klimatyczna wzywamy rząd, aby wypełnił swoje obietnice wyborcze dotyczące polityki klimatycznej i ekologicznej i zaczął traktować politykę klimatyczną jako element bezpieczeństwa narodowego – podsumowuje prof. Zbigniew Karaczun.
MANIFEST 100 DNI: Bilans 16 kluczowych kroków dla Polski
| Nr | Obszar | Postulat (Manifest 100 dni) | Status | Co się wydarzyło? (do października 2026) |
| 1 | Energia | Fundusz Transformacji Energetyki i 100% wpływów z EU ETS na sieci, termomodernizację i spółdzielnie energetyczne. | Brak realizacji | Fundusz nie powstał. Wpływy rozliczane przez rekompensaty i bieżące programy. Utworzenie FTE blokowane przez Ministerstwo Finansów. |
| 2 | Energia | Nowy system etykietowania (klasy energetyczne) budynków, kampanie informacyjne, wsparcie renowacji. | Częściowo / w toku | Projekt rozporządzenia gotowy (dyrektywa EPBD), ale Polska przekroczyła termin (maj 2026). Klasy jeszcze nie obowiązują. |
| 3 | Energia | Minimalna odległość elektrowni wiatrowych od zabudowy: 500 m. | Zablokowane (weto) | Ustawa uchwalona przez Sejm (sierpień 2025) została zawetowana przez Prezydenta K. Nawrockiego. Nadal obowiązuje zasada 700 m. |
| 4 | Transport | Min. 25% Rządowego Funduszu Rozwoju Dróg na infrastrukturę pieszą i rowerową. | Brak realizacji | Ustawa pozwala na finansowanie, ale brak regulacji gwarantującej obowiązkowy udział 25% środków. |
| 5 | Transport | Obniżka opłat za dostęp do infrastruktury kolejowej o min. 50%. | Brak realizacji | Zmiana metody wyliczania stawek bez radykalnej obniżki – wpływy mają pozostać na zbliżonym poziomie. |
| 6 | Transport | Uproszczenie i ujednolicenie taryf ulgowych w transporcie zbiorowym. | Częściowo / w toku | Prace w toku, ograniczone jedynie do ulg kolejowych. Pełna reforma nie zakończy się w tej kadencji. |
| 7 | Środowisko | Trwałe wyłączenie 20% lasów z użytkowania gospodarczego. | Częściowo / w toku | Moratorium objęło 1,3% powierzchni LP (później zmniejszone). Wyznaczono 53 starolasy i lasy społeczne. Cel 20% wciąż odległy. Trwałą ochroną objęto dopiero 0,2% lasów. |
| 8 | Środowisko | Wyeliminowanie specustaw szkodzących rzekom (specustawa powodziowa, odrzańska). | Brak realizacji | Specustawa powodziowa nie została uchylona, a nowe przepisy po powodzi z 2024 r. dodatkowo ułatwiły ingerencje w rzeki bez ocen środowiskowych. |
| 9 | Środowisko | Odwrócenie niekorzystnej nowelizacji ustawy ocenowej (Lex Knebel). | Częściowo / w toku | MKiŚ przygotowało na razie projekt nowelizacji ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku (UD224). Zamiast uchylenia mechanizmów „Lex Knebel”, projekt ten modyfikuje dotychczasowe zasady. |
| 10 | System żywnościowy | Moratorium na budowę nowych ferm przemysłowych w Polsce. | Brak realizacji | Procedowane są wręcz niekorzystne projekty utrudniające blokowanie budowy ferm (Lex Smród). |
| 11 | System żywnościowy | Zielone zamówienia publiczne: dieta planetarna w żywieniu zbiorowym, produkty ekologiczne. | Częściowo / w toku | Sukces: rozporządzenie sprzyjające diecie planetarnej od 09.2026 w szkołach/przedszkolach (max 2 obiady mięsne/tydz.). Brak rozwiązań poza oświatą. |
| 12 | System żywnościowy | Zawieszenie finansowania inwestycji hydrotechnicznych z PROW, ochrona wody w rolnictwie. | Brak realizacji | Kontynuacja prac hydrotechnicznych (np. rzeka Moszczenica). Brak systemowej ochrony retencji glebowej. |
| 13 | Edukacja | „Tydzień o klimacie” jako stały element programu szkolnego. | Częściowo / w toku | Brak osobnego tygodnia, ale od 09.2026 r. reforma Kompas Jutra wprowadza moduły klimatyczne i tygodnie projektowe. |
| 14 | Zdrowie | Wzmocnienie profilaktyki boreliozy w Narodowym Programie Zdrowia. | Brak realizacji | Kontynuacja dotychczasowych działań (choroby zawodowe) – brak ujęcia boreliozy jako choroby zależnej od klimatu. |
| 15 | Zdrowie | Obowiązek oceny oddziaływania na zdrowie w raportach OOŚ. | Brak realizacji | Brak projektu. Nowe projekty (druk 3001) dążą raczej do deregulacji i uproszczeń dla inwestorów. |
| 16 | Prawo | Ustawa o ochronie klimatu z celami redukcji emisji i neutralnością klimatyczną. | Brak realizacji | Rząd nie przedstawił projektu ustawy z wiążącymi celami redukcji. Istnieje jedynie projekt społeczny. |
